in

ગુજરાતનો ઇતિહાસ : જેઠાભાઈની વાવ – ઇસનપુર (અમદાવાદ)

વાવો હોય તો ગુજરાતની જ, વાવો હોય તો અમદાવાદની અને તેની આજુબાજુની જ, આટલી બધી વાવો જોઈને તો એક જ વાત સ્પષ્ટ થઇ રહી છે કે એ સમયગાળામાં વાવો અતિપ્રસિધ અને અને અતિસમૃદ્ધ હતી અને એના મૂળભૂત હેતુમાં તેને સફળતા મળી હતી. વાવોથી ગુજરાત ઓળખાય છે કે ગુજરાતથી વાવો ઓળખાય છે. વાવ શેનાથી બનેલી છે તે મહત્વનું નથી પણ શેના માટે બનેલી છે એ વધુ મહત્વનું છે. ગુજરાતમાં વાવોની શરૂઆત તો સિંધુ સંસ્કૃતિથી થઇ હતી અને એનો અંત છેક વીસમી સદીમાં આવ્યો. ગુજરાતમાં જે છેલ્લી બે વાવો બની હતી એમાંથી એક છે અમદાવાદમાં ઇસનપુરમાં આવેલી જેઠાભાઈની વાવ !!! ત્રીજી સદીથી શરૂ થયું હતું વાવો બનાવવાની શરૂઆત આ ૧૭૦૦ વર્ષ દરમિયાન ગુજરાતમાં ઘણી બધી વાવો બની જે ગુજરાતના સંસ્કૃતિક ઇતિહાસના પ્રતિક સમી છે. એમાં ગુજરાતની શિલ્પ સ્થાપત્ય કળા સમયે -સમયે એકબીજાથી જુદી પડે છે અને એકબીજાથી ચડિયાતી પણ સાબિત થાય છે. આપણા ગુજરાતનો શિલ્પ સ્થાપત્યનો ઈતિહાસ એટલે જ આ વાવો એવું આપણે ચોક્કસથી કહી શકીયે !!!

કાંઈ ગુજરાતમાં ફક્ત રાજાઓએ જ વાવો નથી બંધાવી. ગુજરાતમાં રાજમાતા કે રાણીઓએ પણ ઘણી વાવો બંધાવી છે,આગળ જાણો કે કોણે કોણે વાવો બંધાવી હતી ?
જો રાજમાતાએ બંધાવેલી ઉત્તમ વાવ અને દુનિયાની બીજાં નંબરની સૌથી મોટી વાવ હોય તો એ છે —–રાણકી વાવ

રાણીએ પણ વાવો બંધાવી હતી ——- અડાલજની વાવ

રાણીવાસમાં કામ કરતી બાઈઓએ પણ વાવો બનાવી છે —— દાદા હરિની વાવ

દીવાને પણ વાવ બંધાવી હતી ——– અમૃતવર્ષીણી વાવ

અને કોઈ સામાન્ય માણસે પણ વાવ બંધાવી હતી ——— આ જેઠાભાઈની વાવ !!!

ક્યારેક તો વાવ ગામલોકોના સહિયારા પ્રયત્નોનું પણ ફળ હોઈ શકે છે જેના વિષે આપણને કોઈ માહિતી નથી. વાવો બંધાઈ હતી એની પાછળની દંતકથાઓ પણ ઘણી પ્રચલિત છે પરંતુ એનો મૂળભૂત હેતુ લોકો દ્વારા ભુલાઈ જાય છે. વાવ બે માળની હોય કે સાત માળની વાવ એ વાવ છે , પણ એની પાછળનો હેતુ ફક્ત પાણી સંગ્રહિત કરવાનો જ હોય સોનું સંગ્રહ કરવાનો ના હોય કાંઈ !!! આ પાણી વરસાદનું જ હોય વળી. વરસાદી પાણીનો સંગ્રહ તો પહેલાનાં જમાનામાં લોકોના ઘરોમાં થતો જ હતો ને અને આજે પણ કેટલાક લોકો કરે જ છે ને !!! વાવમાં જોવાં જેવું શું હોય છે? વાવ એ તો વાવ હોય છે વળી. હા….. એમાં શિલ્પ સ્થાપત્યો અને કલાકોતરણી હોય છે જ પણ એ માટે મંદિરો જઈએ કે આ વાવો જોઈએ બધું જ સરખું છે એવા ખ્યાલોમાંથી બહાર આવીને આ એક ઐતિહાસિક ઈમારત છે જે તે જમાનામાં અત્યંત સફળ રહી હતી એવું વિચારીને જોઈએ તો વધારે સારું કહેવાશે. પાણીના સંગ્રહને આટલું બધું મહત્વ કેમ આપવું જોઈએ ?કોઈએ પણ આ પ્રશ્ન ખાલી ખાલી બુદ્ધિજીવીઓ અને વાંકદેખાઓને જ થાય …….. જે ઇતિહાસના જ્ઞાતા હોય છે કે જેમને ઇતિહાસમાં રસ હોય છે એમને તો નહીં જ !!! આ વાવો એક વાર તો જોવીજ જોઈએ કોઈએ પણ એવું મારું તો સ્પષ્ટ પણે માનવું છે !!!

ગુજરાતની છેલ્લી વાવમાં જે વાવની ગણના થાય છે એ છે આ જેઠાભાઈની વાવ , અને એ અમદાવાદના પરા એટલે કે બાહ્ય વિસ્તાર ઇસનપુરમાં આવેલી છે. આ રસ્તો અત્યારે હાઈવે અને અમદાવાદ બાયપાસ બની ગયો છે અને ત્યાં વાહનોની અવરજવર પણ ઘણી જ રહેતી હોય છે. ત્યાં સતત ટ્રાફિક જામ રહે છે અને એ પરાં વિસ્તારમાં આવેલી છે !! એમ તો એ મુખ્ય રસ્તા પર જ છે અને અત્યારે તો ત્યાં આજુબાજુમાં શોપિંગ કોમ્પલેક્ષો પણ બની ગયાં છે એટલે ત્યાં આરામથી જઈ શકાય છે અને એને જોઈ પણ શકાય છે. બીજી ખાસ વાત કે એ અમદાવાદમાં આવેલી છે એટલે અમદાવાદીઓ તો ત્યાં સહેલાઈથી જ જઈ શકે છે. અતુલ્ય વારસાના અભિયાનના લીધે તો આ વાવ સફાઈ ઉદ્યમથી સ્વચ્છ જરૂર બન્યું છે પણ એ સફાઈ હંમેશા થતી રહેવી જોઈએ એવું મેં પહેલાં પણ જણાવ્યું છે. એક રીતે વાત કરીયે તો આ અતુલ્ય વારસાની ટીમે લોકોને ઉજાગર જરૂર કર્યા છે એવું આપણે કહી શકીયે !!!

જેઠાભાઈની વાવ એ જેઠાભાઈ જીવણલાલ નાગજીભાઈ (મૂળજી)એ બંધાવડાવી હતી. એવું કહેવામાં આવે છે કે આ વાવ બનાવવાં માટેનાં સાધનો અને પથ્થરો અને વપરાશમાં નહી લેવાયેલો એટલેકે ફેંકી દેવાયેલા સરસામાનમાંથી આ વાવ બનાવાઈ હતી અને એમણે એ બધું શાહ આલમ પાસેથી લીધું હતું અથવા તો ખરીદ્યું હતું !!! મલિક આલમ રોજા માંથી આ સામાન લેવામાં આવ્યો છે અથવા તો ખરીદવામાં આવ્યો છે. જોકે એમને એ એમજ અપાયું હશે એને ખરીદીને નહીં જ લાવ્યું હોય એવું વધુ લાગે છે કેમ કે આ વાવ તો શું પણ કોઈ પણ વાવ હોય એ લોકકલ્યાણ માટે જ બંધાવવામાં આવેલી હોય છે. લોકહિત એ જેમનું પરમ અને ચરમ લક્ષ્ય હોય છે !!! આ વાવનું માળખું એ દાદા હરિની વાવને મળતુંઝૂલતું છે એનું પેવેલિયન એટલે જેને આપણે પેવેલિયન ટાવર્સ કહીએ છીએ તે અને એનું ઉપરી બાંધકામ એ એની સાક્ષી આપે છે !!!

આ વાવ ૨૧૦ ફૂટ૯(૬૪ મીટર) ઊંડી અને ૨૧-૨૨ ફૂટ (૬.૪ મીટરથી ૬.૭ મીટર)પહોળી છે !! એનું ડોમ એટલે કે છત્રી અને છત એ ૧૨ સ્તંભોથી બનાવેલું છે અને એ વાવના પશ્ચિમી દરવાજા તરફ આવેલું છે !!! આ વાવનું એક વાર તો સમારકામ પણ થયેલું છે !!! આ વાવ ૪ માળની છે. આ વાવમાં ચાલુક્ય સ્થાપત્ય શૈલી અને ઇસ્લામિક સ્થાપત્યકલાનું મિશ્રણ છે અને કેમ ના હોય એનો સામાન તો રોજામાંથી લવાયો છે ને. દાદા હરિની વાવને આ વાવ ઘણી જ મળતી આવે છે એનું બાંધકામ આ જ વાતની સાબિતી આપે છે. એના દરેક માળને સ્તંભોથી સજાવવામાં આવેલાં છે. એના ઉપરનાં ભાગમાં એક તોરણાકારે શિલ્પાકૃતિઓ અને વચમાં જેમ અન્ય બધી વાવોમાં હોય છે એવાં ગોખ પણ આવેલા છે અને એમાં ભૈરવ, હનુમાન , ગણેશજી, ચારભુજાવાળી દેવી, ફૂલોની પેનલ અને ભગવાન વિષ્ણુના શિલ્પો મુખ્ય છે પરંતુ આ શિલ્પો પોતાની આગવી ભાત નથી પાડી શકતાં !!! અને અત્યારે તો આ શિલ્પો ખંડિત અવસ્થામાં છે. જયારે આ વાવ બનાવી હતી તો એક વાતનું ખાસ ધ્યાન રાખવામાં આવ્યું હતું કે એ વાવ ભૂકંપમાં અડીખમ રહે એને ઉની આંચ પણ ના આવે અને આજે પણ બન્યું પણ એવું જ કે એટલા ભયંકર ભૂકંપ પછી પણ એ વાવ અડીખમ ઉભી છે કહેવાનું તાત્પર્ય એની પાછળનું એ જ છે કે એને ઉની આંચ પણ જરાય નથી આવી !!!

ઈતિહાસકારો અને પ્રવાસકારો આ વાવની બન્યા તવારીખમાં પણ ગોટાળે ચડી ગયા છે કેમ કે કોઈ એને ઇસવીસન ૧૮૪૦માં બનેલી માને છે તો કોઈ એને ઇસવીસન ૧૮૬૦માં પરંતુ આપણે તો આ વાવ ઇસવીસન ૧૮૬૦માં બંધાઈ હતી એમ માનીને ચાલીયે એ વધારે હિતાવહ ગણાશે !!! પ્રખ્યાત ૧૮૫૭નાં બળવા પછી ૩ વર્ષ પછી આ વખતે તો સમગ્ર ભારતમાં અંગ્રેજોનો પગપેસારો થઇ જ ગયો હતો એટલે એવું કહેવાનું કે ગુજરાતમાં ખાલી સૂબાઓ જ હતાં કોઈ રાજા કે સલ્તનતનું આધિપત્ય તો હતું જ નહીં અંગ્રેજો જળોની જેમ ભારતને ચોંટી ગયાં હતાં !!! આ સમયે પણ એક વાવ બંધાવવી એ ખરેખર ભારતરત્ન મેળવ્યા સમાન જ ગણાય. એ સમયમાં તો વાવનો હેતુ જરૂર સફળ થયેલો જ ગણાશે !!!

જો કોઈ બહારથી આવે એ લોકો અમદાવાદમાં ગમે તે દિશામાંથી દાખલ થઇ શકે છે એટલે એ સમયે બહારથી આવેલાં લોકોને વિશ્રામ કરવાનું સ્થાન પણ આપવું એ ખુબ જ જરૂરી હતું પછી એ સમય કોઈ પણ હોય કે ગમે તે સદી હોય પાણીની સમસ્યા તો ગંભીર જ હતી અને એ સમયે પણ સૂર્ય તો એટલો જ ધોમધખતો હતો. પાછું એ સમયે કઈ ચા-પાણીના કે નાસ્તાના સ્ટોલ કે દુકાનો ન હતી માટે મુસાફરો પોતાની સાથે જે ભાથું લઈ આવતાં હતાં અને અહીં પાણી પીને -નાહી ધોને આરામ કરતા અને પછી પોતાને જ્યાં જવું હોય ત્યાં જતાં હતાં !!! આજ હેતુથી વાવોનું બાંધકામ થયું હતું

આ જેઠાભાઈની વાવ એ બહારથી કોઈ જોવે તો એક રોજા કે મકબરા જેવી જ લાગશે પરંતુ જો અંદર જઇને જઈએ તો જ ખબર પડે છે કે આ તો એક વાવ છે આ વાવને બહારથી તો જાળીઓથી સુરક્ષિત કરી દેવાઈ છે પરંતુ તેમ છતાં લોકોની ઉજાગરતા ઓછી જ જણાય છે !!! આ ઉદાસીનતા જ આપણને કદાચ ઇતહાસથી વિમુખ કરે છે. જો બહારથી જોઈએ તો એ મુસ્લિમ સ્મારક લાગશે પરંતુ એ અંદરથી વાવ જ છે. આ વાવ અત્યારે પણ કચરાનો ઢેર જ છે કારણકે એ ઉપરથી ઢંકાયેલી નથી અને એ કબૂતરોનું કાયમી નિવાસ્થાન બની ગઈ છે પરંતુ તો પણ એ વાવ એક હિન્દુએ જ બનાવેલી છે એટલે એ એક વાર ચોક્કસથી જોવા જેવી તો છે જ માટે બધાં એક વખત તો ચોક્કસથી આ વાવણી મુલાકાત લેજો !!

ટિપ્પણી

પોતાની તકલીફ ભૂલી ને બાળક ને દૂધ પીવડાવવા લાગી માતા, બસ બનાવ ના ફોટા જોઈ ને તમે પણ ભાવુક થઈ જશો

90’s ના બાળકો નું બાળપણ કેવું હતું, એમની પ્રેમ ભરેલી એક ઝલક છે આ 40 ફોટાઓ માં